Sikur të isha… kryeministër

Nga Gjon Ndreja

Kurrë më parë nuk më kishte shkuar mendja për të qenë vërtet kryeministër, si do që kam një përvojë të gjatë në administratën publike. Por ftesa e kryeministrit aktual ku fton gjithë qytetarët e vendit për të dhënë mendime rreth përmirësimit të qeverisjes më zgjoj fantazinë për të hartuar edhe unë “programin tim qeverisës”. Unë e vlerësoj shumë pozitivisht ftesën dhe gjykoj se kjo është një nga format për pjesëmarrjen e publikut në qeverisje, çka përbën një nga komponentët bazikë të një qeverisje të mirë. Një “program qeverisës” nuk mund të ezaurohet në një shkrim të vetëm por më poshtë unë do të rendis disa çështje të cilat mendoj se do ishin prioriteti i “qeverisjes” time.

Administrata publike

Nevoja për të përmirësuar administratën publike është imediate. Ashtu siç edhe vetë kryeministri ka kumtuar ajo nuk duket të jetë efikase dhe efiçente. Në vend që të nxisë zhvillimet në sektorë të ndryshëm ajo shpesh është bërë pengesë për to, duke u kthyer në një barrë të rëndë për taksapaguesit. Burokracia e shtuar, pa aftësia, korrupsioni dhe politizimi, janë disa nga faktorët që kanë sjellë këtë gjendje. Të gjithë këta faktorë luftohen me mjete specifike por në mënyrë të përgjithshme unë po rendis disa nga drejtimet ku mendoj se mund të përsoset puna e administratës. Kështu po të isha kryeministër do të mendoja për të pakësuar numrin e përgjithshëm të punonjësve të administratës si fillim e them pa frikë me 20 %. Po ti referohesh përshkrimit të vendit të punës të punonjësve të administratës rezulton se ato janë të mbushura me funksione e detyra që asnjë herë nuk janë kryer dhe shënohen për të justifikuar pozicionin, nga ana tjetër ka mbivendosje të funksioneve. Mbivendosje të funksioneve ka edhe midis institucioneve të administratës publike. Nga ana tjetër mendoj se ka vend për të krijuar një drejtim më vertikal dhe të drejtpërdrejtë në të gjithë piramidën e administratës. Në se do të shohësh organigramat e ministrive mund të vesh re pa u lodhur që janë krijuar shumë drejtori dhe brenda tyre shumë sektorë, të cilat mund të reduktohen pa e cenuar funksionalitetin e administratës mbështetur në ngjashmërinë e funksioneve. Kjo nga ana tjetër do të rriste edhe më tej përgjegjësinë për drejtimin si dhe do të reduktonte kostot si dhe procedurat administrative. Për të minimizuar korrupsionin krahas dixhitalizimit të shërbimeve dhe shtrirjes së tij, e cila është një arritje e kësaj qeverie, është e nevojshme të përcaktohen afate procedurale dhe mënyrat e përfshirjes së punonjësve, lidhur me vendimmarrjet administrative. Kjo do të kufizonte fuqitë individuale të niveleve drejtimit dhe do të minimizonte korrupsionin. Shtrirja e shërbimit civil në të gjithë institucionet e administratës publike është një sfidë me të cilën duhet përballet kryeministri në këtë mandat qeverisës. Siç dihet vetëm një pjesë shumë e vogël e administratës qendrore dhe lokale gëzojnë statusin e nëpunësit civil. Përgjithësisht institucionet vartëse por edhe sektorë të tërë si arsimi dhe shëndetësia janë jashtë këtij shërbimi. Dhe këto janë edhe sektorët më të ekspozuar ku titullarët e institucioneve qendrore dhe të niveleve të tjera “fusin duart” për t’i mbushur me militantë. Por shërbimet kryesore administrative të qeverisë jepen pikërisht në këta sektorë. Për të shmangur politizimin e administratës publike dhe të shërbimit civil është e nevojshme të pakësohet ndikimi i funksionarëve politikë në procesin e përzgjedhjes dhe të pranimit të nëpunësve civilë.

Si do që në krahasim me procedurat e bazuara në ligjin e mëparshëm ka ndryshime të mëdha në kahun pozitiv, përsëri “era” e funksionarëve politikë në procedurat e pranimit dhe përzgjedhjes veçanërisht në lëvizjen paralele dhe ngritjen në detyrë është mjaft e pranishme. Në se unë do të isha kryeministër fatin e të gjitha procedurave të përzgjedhjes dhe pranimit do t’ju a besoja ekspertëve dhe do të përjashtoja nga Komiteti Kombëtar i Pranimit, përfaqësuesit e institucioneve të cilët përpara se vijnë në procedurat e konkurrimit, marrin miratimin e shefave të tyre për fituesin. Kjo do t’i hapte rrugë forcimit të integritetit të administratës dhe shmangien e trafikut të influencës në procedurat e shërbimit civil.

Sistemi i taksave

Ulja e mëtejshme e tatimit mbi të ardhurat, zerimi i taksimit mbi dividentin dhe diversifikimi i TVSH-së do të ishin pjesë e programit tim qeverisës në se do të isha kryeministër. Në këtë kuadër unë do t’i kushtoja një rëndësi më të madhe tatimit mbi pronën. Aktualisht tatimi mbi pronën është në nivele të ulëta për nga normat e aplikimit por edhe nga shuma e të hyrave në buxhet. Sikur të gjitha ndërtimet e bëra në bregdet të taksoheshin, qeverisja qendrore dhe ajo lokale nuk do të kishin nevojë të kërkonin burime financimi të huajtura për të përmirësuar shërbimet dhe infrastrukturën në këto zona, të cilat janë në nivele mjaft të ulëta. Nxitja e investimeve prodhuese vendase dhe të huaja nëpërmjet lehtësirave fiskale do të ishte një nga elementët ku sipas mendimit tim do të gjeneronte rritje ekonomike të qëndrueshme, punësim dhe më shumë të ardhura për buxhetin. Ulja e taksave mbi të ardhurat do të krijonte mundësi për rritjen e konsumit dhe ajo çka “humbet” qeveria nga ulja e taksave do të “fitohej” bile edhe më shumë nga presioni që paraja do të bënte për shtimin e aktiviteteve prodhuese. Ulja e TVSH-së për energjinë elektrike ndoshta përgjysmimi i saj do të kishte një efekt horizontal në aktivitetin e biznesit e cila do të reflektohesh domosdo edhe në rritjen e të ardhurave të tyre, shtimin e investimeve, punësimin etj. E njëjta gjë do të ndodhte edhe në se TVSH-ja për ushqimet do të përgjysmohesh. Gjithë kjo ulje e taksave jo vetëm që nuk do të sillte ulje të të ardhurave në buxhet por me siguri do të shënonte rritje të tyre në se kjo do të shoqërohesh me përsosjen e administrimit fiskal. Në gjykimin tim përsosja e administrimit fiskal krahas rritjes së profesionalizmit dhe integritetit të administratës, duhet të shoqërohet edhe me sanksione më të forta ndaj evazorëve. Siç dihet evazioni fiskal në vendin tonë llogaritet në nivelin e 30 %, çka përbën një rezervë të jashtëzakonshme për uljen e taksave dhe rritjen e të ardhurave. Sigurisht që biznesi është një partner i qeverisë për realizimin e programit të kësaj fundit por partneriteti kërkon kushte të mirë përcaktuara dhe respektim të tyre nga palët si dhe sanksione për partnerët kur nuk realizojnë detyrimet e tyre, përndryshe partneriteti nuk funksionon. Premtimet elektorale për vendosjen e “pullave në xham” dhe largimin e kontrolleve tatimore, “paralajmërimet kineze” për evazorët e cila gjen shprehjen në legjislacionin fiskal, falja e detyrimeve herë pas here etj. duhet të marrin fund, sepse ato nxitin klimën e evazionit, korrupsionit dhe kërcënojnë sistemin në përgjithësi. Lufta kundër informalitetit e filluar me shumë bujë sigurisht që dha rezultate pozitive por ajo mbeti vetëm në kuadrin e “fushatës” përkatëse. Aktualisht lëshimi i kuponit tatimor ka filluar të “harrohet” nga subjektet tatim paguese dhe në se këtë e kërkon dukesh si “jashtë mode”. Kjo luftë kërkon një angazhim serioz të përditshëm dhe me sanksione të rrepta. Fshehja e të ardhurave, mos deklarimi i tyre kur ajo bëhet me qëllim dhe në se përsëritet, duhet të dënohet vetëm si vepër penale dhe të shoqërohet domosdo me mbylljen e biznesit.

Bujqësia dhe turizmi

Është sektori kryesor i ekonomisë shqiptare ku janë angazhuar më shumë se gjysma e popullsisë. Shqipëria është një vend me kushte të favorshme për zhvillimin e prodhimit bujqësor. Mungesa e vëmendjes në mënyrë të vazhdueshme nga qeverisja e këtyre viteve ka bërë që ky kapacitet i rëndësishëm dhe burim i të ardhurave të mos japë kontributin e duhur në të ardhurat kombëtare.

Kjo është shoqëruar edhe me një humbje të kapaciteteve njerëzore të cilët në kërkim të alternativave kanë zgjedhur emigracionin. Vetëm disa nga problemet më të rëndësishme do të përmend në këtë shkrim në lidhje me përmirësimet eventuale të punës së qeverisë në këtë sektor. Në një masë të konsiderueshme toka bujqësore nuk është nën kulturë ose e thënë ndryshe është lënë djerr. Sipas mendimit tim kjo është shkaktuar për mungesë të ujitjes, tregut të prodhimeve, formave të vjetra të organizimit të prodhimit bujqësor etj të cilat kanë sjellë edhe pasojat e braktisjes së këtij sektori. Për vënien në eficensë të këtij sektori është e domosdoshme të shtohen investimet për vaditjen. Mjaft vepra ujore të trashëguara nga sistemi i kaluar janë abantonuar dhe vënja e tyre në eficensë kërkon investime suplementare. Krahas kësaj duhet të përsoset sistemi i administrimit të ujit për vaditje me qëllim që të rritet frytshmëria e tijë, gjë e cila kërkon përsosjen e formave të organizimit të strukturave shtetërore duke nxitur dhe koordinuar pjesëmarrjen e bujqve. Pas kësaj do të rendisja si prioritet një sistem taksimi për bujqësinë e cila të inkurajojë prodhimin bujqësor.

Kështu tatimi mbi tokën duhet të aplikohet në rastin e lënies djerrë të saj ndërkohë TVSH për prodhimet bujqësore ndaj prodhuesve duhet të përgjysmohet. Një sistem mbrojtje të prodhimit vendës duhet të ngrihet duke respektuar edhe marrëveshjen e OBT. Sistemi me grante konkurruese i aplikuar deri tani është një ide e mirë por ai duhet të jetë i ndershëm dhe transparent pasi jo rrallë herë është përdorur në funksion të “tepsisë” dhe ka qenë burim korrupsioni. Ne jemi dëshmitarë tashmë të dëmtimit të prodhimeve bujqësore nga mungesa e tregut dhe faktorëve natyrorë. Në se do të isha kryeministër do të inkurajoja jo vetëm me fjalë por nëpërmjet sistemit taksimit dhe subvencionimit, përsosjen e organizimit të prodhimit bujqësor, krijimin e kooperativave bujqësore, shoqatave prodhuese dhe të marketingut duke ndarë buxhete reale për inkurajimin e tyre. Si kryeministër unë nuk do ta hiqja TVSH në inputet bujqësore por fillimisht do të krijoja lehtësira në pagimin e saj dhe do ta rimbursoja atë me rastin e shitjes së prodhimit, sigurisht kundrejt një dokumentacioni rigoroz. Shtrirja e sistemit të sigurimeve në bujqësi për mbrojtjen e humbjes së prodhimeve nga fatkeqësitë natyrore do të ishte një angazhim i cili do të realizohesh në bashkëpunim me shoqëritë e sigurimeve dhe ndoshta duke qene vetë qeveria pjesë e pagimit të primit. Nxitja e agroindustrisë do të ishte prioritet krahas si më sipër. Përjashtimi dhe rimbursimi i TVSH-së dhe taksave doganore për makineritë që do të përdoren në fushën e prodhimit bujqësor dhe agroindustrial, përjashtimi nga çdo taksë për dy vitet e para të shfrytëzimit të agroindustrise do të ishte një nxitje reale për shtimin e prodhimit bujqësor dhe punësimit. Bukuritë natyrore të vendit janë një potencial i jashtëzakonshëm për zhvillimin e turizmit dhe rritjen e prodhimit brendshëm bruto. Nuk janë të pakta rastet kur nisiativa private ka ndërmarrë veprimtari në këtë drejtim dhe përnjëherësh e gjithë zona për rreth ka njohur një zhvillim dhe aktivizim të konsiderueshëm të burimeve njerëzore natyrore. Dhe kjo nuk kërkon gjë tjetër mjafton të ndërtohen dhe asfaltohen rrugët të cilat kanë bllokuar potenciale të rëndësishme të zhvillimit të turizmit malor, të tjerat do t’ja lija në dorë nisiativës private. Shihni Thethin ose Lurën. Në Lurë është e pamundur të shkohet përveç aventurierëve, ndërsa për të shkuar në Theth, më përpara duhet të kalosh në ferr.

Sa më sipër nuk është një program qeverisës dhe as unë nuk do te jem kryeministër, sepse kjo tashmë është vendosur me 25 qershor por shpresoj se Kryeministri ynë do ta dëgjojë. Unë besoj shume se ai është i vëmendshëm ndaj reagimeve qytetare. Edhe në se këto që thashë nuk përkojnë me programin e tij, jam i bindur se do të zgjojnë vëmendjen dhe analizën e tij.

Përmirësimi i lidhjeve të transportit në Ballkanin Perëndimor: Një mjet për paqe dhe pajtim të mëtejshëm

19:23 Blog

Një përgjigjie për kryeministrin!

18:19 Blog

Edi Rama përballë zdërhalljes tribale të andatarëve të politikës!

18:14 Blog

PD-ja ka humbur bazën, Basha thjesht po e fundos

20:32 Blog

Goditja e deputetit Hoxha/ Patozi: I vetëngriri shkrin vetëm për të dhunuar demokratët

17:53 Blog

Selami ngjall shpresën, Basha e kreu misionin

17:01 Blog

Waterlo-ja elektorale e opozitës dhe fitoret e Pirros!

21:28 Blog

Kriza në PD është politike, identitare dhe morale

16:35 Blog

Për të gjitha “Mimoza llasticat” e “Benët” e qytetit

09:16 Blog

Ndryshimi i varësisë së ekonomisë shqiptare

19:21 Blog