Kur historia nuk pret të vonuarit...

Nga Kristaq Xharo

Shumë politikanë dhe studiues e krahasojnë periudhën aktuale me atmosferën që parapriu luftërat botërore: një kohë kur rendi ndërkombëtar nëpërkëmbet, kur ligjin e bën më i forti, kur aleancat lëkunden nga betimet fillestare dhe kur fuqia e kombeve bëhet monedha e vetme e këmbyeshme në marrëdhëniet ndërkombëtare. Me mbi 130 konflikte të hapura në botë, disa si përplasje të drejtpërdrejta mes shteteve e të tjera gati të marrin flakë, koha jonë ngjan sërish me një horizont të errësuar.

Lufta është në dhe pranë Europës, aleancat nuk duken më aq të patundura, ndërsa interesat lëvizin me shpejtësinë e stuhisë. Në këtë peizazh të pasigurt, që të kujton jo pak “Koncertin Europian” pas rënies së Napoleonit, shtetet e vogla mbeten përballë sprovës më të vjetër: të lexojnë kohën para se koha t’i godasë. A është kjo edhe dilema jonë... A do të arrijmë t’i kuptojmë kthesat e historisë me mendim, vizion dhe forcë të brendshme, apo do të mbetemi
sërish në pritje, derisa të tjerët të zgjedhin për ne?

Historia jonë, e lidhur ngushtë me historinë moderne europiane që prej Vestfalisë së vitit 1648,
ngjan shpesh me një udhëtim të mundimshëm mes zgjedhjeve të gabuara, vonesave dhe
mbërritjes pa kohë, dhe përherë pa një plan B. Jo çdo humbje vjen me zhurmë; disa hyjnë në
fatin e një kombi si heshtje, si mundësi e lënë të ikë, si derë e historisë që mbyllet pak çaste para
se ne të mbërrinim. Për ne, vonesat në histori kanë lidhje më pak me fatin dhe më shumë me
mungesën e ndjeshmërisë strategjike, me dobësinë e kulturës shtetformuese dhe me paaftësinë
për ta parë kohën përpara se ajo të kthehet në dënim.

1878 – Treni për Berlin e humbëm, jo sepse na iku, por sepse mbërritëm me vonesë…
Ndoshta Berlini ishte pika e parë ku historia na vuri përballë çmimit të vonesës. Fqinjët kishin
ardhur herët, me projekte nacionale, me harta të ngjyrosura, me plane dhe me mbështetje
diplomatike. Ne, shqiptarët, u paraqitëm të vonuar, të paorganizuar dhe pa një zë të fuqishëm në sallat e ftohta të Bismarkut. Lidhja e Prizrenit u themelua vetëm tri ditë para hapjes së Kongresit të Berlinit. Edhe pse ajo përbënte një zgjim të madh të vetëdijes kombëtare, lindi si reagim ndaj rrezikut, jo si fryt i një strategjie të ndërtuar me kohë, me durim dhe largpamësi. Dhe jehona e saj vështirë që brenda tre ditëve të mbërrinte në portat e Berlinit. Dhe kjo, sepse për shumë kohë, tukofagët shqiptarë kishin zgjedhje callmat dhe divanet e sulltanit sesa besnikërinë ndaj interesit kombëtar. Kostoja ishte e rëndë: trojet shqiptare u trajtuan si plaçkë tavoline diplomatike. Berlini la pas një mësim të hidhur: edhe e drejta, kur nuk mbështetet nga fuqia dhe organizimi, mbetet e pambrojtur.

1912_ Pavarësia, të fundit në rajon… Shpallja e Pavarësisë mbetet vepra më e madhe dhe guri
themelor i historisë sonë kombëtare: një akt heroik, shpëtimtar dhe themelues. Por ajo erdhi kur të tjerët kishin ecur përpara me dekada. Hymë në skenën ballkanike kur loja e ndarjes pothuajse kishte përfunduar. Pavarësia, edhe pse një fitore historike, nuk mund të rikthente padrejtësitë dhe çmimi ishte i lartë. Prej asaj kohe, Ballkani ka ndryshuar më pak nga sa duam të besojmë; orekset dhe planet e vjetra shpesh vetëm kanë ndërruar gjuhën. Dhe në një rajon ku krizat riciklohen, nuk mjafton të zgjedhësh drejt; duhet të zgjedhësh edhe në kohë. Londra e vërtetoi këtë me ftohtësinë e saj.

Midis luftërave që nuk i zgjodhëm…(1913; 1914; 1939; Në tri luftërat më të mëdha që
tronditën rajonin dhe botën : Luftërat Ballkanike, Luftën e Parë dhe te Dytë Botërore —
shqiptarët u gjendën më shumë si në shtegun e interesave të huaja, sesa si zotër të fatit të vet. Të vonuar në shtetformim, me institucione të brishta dhe me fuqi të pakët mbrojtëse, ne më shpesh ishim objekt sesa subjekt i historisë. Mësimi mbetet i hidhur: në një botë ku aleancat lëkunden dhe interesat ndryshojnë me shpejtësi, aleatët e mëdhenj kanë interesat e tyre, ndërsa kombet e vogla rrezikojnë të mbeten sërish hapësirë ndikimi.

1945. Shqipëria në Luftën e Ftohtë: zgjedhje apo imponim… Në periudhën e Luftës së Ftohtë
nuk pati shumë hapësirë për zgjedhje të lira, sepse historia e vendosi Shqipërinë brenda kufijve të ngushtë të një rendi bipolar. Por edhe brenda atyre kufijve, kalimi nga një skaj në tjetrin, pa
ndërtuar institucione moderne, pa u hapur gradualisht dhe pa krijuar kapacitete të qëndrueshme, e thelloi dilemën e një shteti të vogël që kërkonte të mbijetonte pa e humbur veten. Kostoja e kësaj vonese nuk u ndje menjëherë; ajo mbeti gjatë në strukturën e shtetit, në psikologjinë e shoqërisë dhe në vështirësinë për t’u përshtatur me kohën e re. Edhe sot mësimi mbetet i njëjtë: kur zgjedhjet ngushtohen, skajet rrallë sjellin siguri, ndërsa vonesat e rrisin çmimin e tyre.

1990. Demokracia: e vonuar apo të pa mësuar… Pas vitit 1990, Shqipëria hyri në një epokë të
re duke mbartur mbi supe vonesat e vjetra: pa përvojë demokratike, pa ekonomi tregu të
konsoliduar dhe pa institucione të gatshme për tranzicionin. U bënë zgjedhje politike, por shteti
nuk u ndërtua me të njëjtin ritëm. Partitë u shndërruan më shumë në instrumente pushteti sesa në shkolla qeverisjeje, ndërsa ekonomia u hap më shpejt sesa forcoheshin rregullat. Kjo
mospërputhje e la demokracinë pa shtyllat që i duhen për të qëndruar. Kriza e vitit 1997 ishte
shpërthimi brutal i kësaj vonese: prova se kur një shoqëri hyn e papërgatitur në liri, pasiguria
vjen më shpejt se rendi.

1999. Kosovë kur historia ‘ndreq’ gabimet… Lufta e Kosovës ishte momenti kur shqiptarët
qëndruan në anën e duhur të historisë, me solidaritet, dhimbje dhe dinjitet. Por edhe atëherë,
kriza na gjeti me vonesat e vjetra mbi supe: me shtet të rrënuar nga 1997-a, ende të brishtë, me
kapacitete të kufizuara dhe me peshë më të vogël nga sa kërkonte momenti. Ne ishim moralisht

në lartësinë e kohës, por jo gjithmonë institucionalisht dhe fuqimisht në lartësinë e saj. Kjo është drama e shumë piketave tona historike: të drejtë në qëndrim, por të vonuar në përgatitje. Dhe aty qëndron edhe mësimi: edhe kur zgjedhja është e drejtë, vonesa në ndërtimin e forcës së brendshme e zvogëlon peshën e saj.

Jo elegji, por refleksion dhe vizion strategjik… Sot dilemat mbeten ende hapur: a kanë ardhur
vonesat tona nga zgjedhje të gabuara, apo zgjedhjet e gabuara kanë qenë vetë pjellë e një dileme të vonuar politike e shtetformuese? Ndoshta të dyja bashkë. Por pyetja vendimtare nuk është edhe më tej për të kaluarën; është për të tashmen. Në një botë ku aleancat lëkunden, aleatët ndjekin interesat e tyre, Ballkani mbetet një hapësirë e ndjeshme, shqiptarët kanë nevojë për më shumë se sa besim te të tjerët: kanë nevojë për institucione të forta, diplomacy të kthjellët, ekonomi të qëndrueshme dhe kulturë strategjike. Historia nuk na dënon të mbërrijmë gjithmonë me vonesë; ajo vetëm na paralajmëron. Mësimi është i qartë: nëse nuk zgjedhim në kohë dhe me mençuri, të tjerët do të zgjedhin për ne. Kur të mëdhenjtë luftojnë për lavdi e të vegjlit për të mos humbur, a e kemi një plan ‘B’.

Kristaq Xharo*: Prof.Dr. Lektor për Çështjet e Sigurisë në UET

Pushka e jevgut dhe arixhofkat e Fan Nolit

14:41 Blog 22 komente

Po për pisllëqet që ka teksti i Kushtetutës, kush do vendosë kushte të hiqen?!

10:56 Blog 6 komente

Pse tifozeria e Kosovës ishte aq e vdekur dhe mungonin simbolet kuqezi?

10:26 Blog 106 komente

Nga dyert e mbyllura te dera e gjykatës: Karma e PD-së dhe beteja që tani mund zhvendoset sërish në sallë gjyqi

22:10 Blog 12 komente

Erion Braçe dhe sfida ndaj politikës së mbyllur

12:20 Blog 28 komente

Zë pipëz nuk bëhesh bass!

10:30 Blog 18 komente

Slogani anti-Veliaj, lëvizja që tregon frikën e një bllofi

10:15 Blog 23 komente

Turma imagjinare e PD

23:01 Blog 2 komente

Diaspora, nga ‘rezervuar votash’ në partner kombëtar, fundi i epokës së fasadës

22:16 Blog 4 komente

"Heronjtë qe na "mori" Greqia"

22:05 Blog 51 komente