Slavoj Žižek sheh në blockbuster-in e Nolan-it më shumë sesa një histori heronjsh. Filmi i vendos shoqërisë përballë një pasqyrë: epoka e makinave po përfundon dhe ajo e inteligjencës artificiale po nis. Mbetet vetëm pyetja se çfarë vjen më pas: qytetërimi apo barbaria?

Nga Slavoj Žižek, Der Freitag

Adaptimi i ri monumental i "Odisesë" nga Christopher Nolan është cilësuar si një blockbuster me spektakël gjigant dhe skena luftarake të ashpra, të paktën po t’u besosh kritikave. Por kush e sheh vërtet filmin përjeton pothuajse të kundërtën: grupe të vogla njerëzish në rërë në vend të betejave masive, një vorbull uji thuajse e padukshme në vend të një shpërthimi efektesh speciale, heronj që urinojnë mbi njëri-tjetrin brenda Kalit të Trojës. Po sikur pikërisht kjo heqje dorë nga monumentalja ta shndërronte filmin në një alegori të kohës sonë?

Kur ishte ende dirigjenti kryesor i Filarmonisë së Berlinit, Simon Rattle vuri në skenë "Gurrelieder" të Arnold Schönberg-ut. Për një interpretim të denjë të veprës nevojitet zakonisht një aparat gjigant: 400 anëtarë shtesë të korit, përveç një orkestre gjigande. Schönberg-u, nga ana tjetër, kishte thënë se në Europën e qytetëruar, për të arritur efektin e dëshiruar, mjaftojnë vetëm gjashtë, maksimumi shtatë muzikantë.

Përgjigjja e Rattle ndaj këtij paradoksi ishte se "Gurrelieder" është, në thelb, një vepër e muzikës së dhomës, së cilës rastësisht i duhen 600 muzikantë që të shpaloset siç duhet. Pikërisht ky paradoks vlen edhe për filmin monumental Odiseja të Christopher Nolan-it: është një film jashtëzakonisht i madh, që njëkohësisht zhvillohet në një shkallë shumë të vogël.

“Odiseja”: Pse Nolan heq dorë nga betejat masive dhe efektet speciale

Reagimi im i parë ndaj filmit "Odiseja" ishte thjesht habi. Kisha lexuar kritika të shumta që flisnin me entuziazëm për skena madhështore spektakli dhe për një paraqitje të vrazhdë e autentike të betejave në film. Por kur e pashë vetë filmin, ai m’u duk pothuajse e kundërta: një vepër relativisht modeste, i ngjashëm për nga atmosfera me një dramë dhome, që në disa çaste më solli ndër mend edhe filmat e kategorisë B.

Nuk e shohim kurrë bregun para qytetit të Trojës të mbushur me mijëra ushtarë grekë dhe qindra anije në sfond. Nuk ka asnjë betejë masive. Grekët në plazh janë vetëm një grup i vogël luftëtarësh, disa dhjetëra njerëz që për shkak të motit të keq kanë ngecur mbi një hapësirë të shkretë me rërë.

As Troja nuk paraqitet si një metropol gjigant, por më tepër si një grumbull ndërtesash të ndara nga rrugica të ngushta dhe gjarpëruese. Nolan shmang gjithashtu shfaqjen e drejtpërdrejtë të mizorisë së tepruar. Mjafton të kujtojmë kalimin e anijes së Odiseut mes Shillës dhe Karibdës. Karibda në film nuk është një vorbull gjigante, nga ato që mund të realizohen lehtësisht me efekte speciale, por një rrymë uji thuajse e zakonshme, që në pamje të parë nuk përcjell ndonjë kërcënim të madh.

Dhe pikërisht kjo e bën filmin kaq të fuqishëm.

Komentuesit e kanë vënë prej kohësh në dukje se, ndërsa Iliada — rrëfimi i Homerit për luftën e Trojës — përqendrohet te trimëritë dhe betejat e burrave, duke i lënë gratë në periferi, Odiseja i kushton vëmendje edhe botës së tyre të brendshme.

Iliada nis me zemërimin e Akilit. Ai është i tërbuar sepse Agamemnoni i ka marrë skllaven Briseida. Por Akili nuk ndihet i lënduar se ndien ndonjë gjë për të; ai ndihet i poshtëruar se i është prekur krenaria.

Anne Hathaway, Charlize Theron dhe Samantha Morton: Shkëputja radikale e Nolan-it nga idealizimi i heroinave

Filmi "Odiseja" e përmbys plotësisht këtë perspektivë. Nolan shkon edhe një hap më tej, një hap vendimtar dhe thuajse gjenial: yjet e mëdha që interpretojnë personazhet femërore, si Anne Hathaway dhe Charlize Theron, nuk paraqiten në mënyrë të idealizuar.

Kamera i tregon hapur, ndonjëherë me një drejtpërdrejtësi pothuajse të bezdisshme, në moshën e tyre reale. Në pjesën më të madhe, ato janë zhveshur nga çdo seksualizim. Edhe Kalipsoja, e cila e mban Odisenë pranë vetes për vite të tëra si të dashur, nuk ka me të asnjë tension erotik.

Kjo qasje arrin kulmin te Circeja, e interpretuar në mënyrë të jashtëzakonshme nga Samantha Morton. Në eposin e Homerit, Circeja është një joshëse: burrat që nuk u përgjigjen dëshirave të saj i shndërron në derra, ndërsa Odiseun e mban për një vit si të dashur.

Në film, përkundrazi, ajo është thjesht e neveritur nga grykësia e burrave dhe i shndërron në derra vetëm pasi ata nuk arrijnë të ndalojnë së ngrëni.

Ndërkohë, personazhi mashkullor më i fuqishëm, Agamemnoni, mbetet çuditërisht pa individualitet. Fytyrën e tij mezi e shohim, sepse fshihet pas një përkrenareje gjigante. E njëjta gjë ndodh edhe me ushtarët trojanë: ata janë anonimë dhe të depersonalizuar.

Filmi i përshkruan krimet dhe mashtrimet e grekëve, por nuk vendos përballë tyre trojanë më të ndershëm apo më simpatikë.

Kali i Trojës sipas Nolan-it: Urinë, jashtëqitje dhe një efekt brehtian distancimi

Nolan nuk vajton thjesht fundin e epokës heroike të bronzit. Ai e tregon atë duke zbuluar realitetin e pistë dhe banal që fshihet pas bëmave heroike, një realitet që rrëfimet poetike zakonisht e lënë jashtë.

Shembulli më i qartë është Kali i Trojës.

Harrojini grekët e fshehur që hidhen jashtë sapo kali futet brenda qytetit. Nolan na tregon, me hollësi të pakëndshme dhe klaustrofobike, jetën e këtyre heronjve gjatë ditëve që kalojnë të mbyllur brenda tij. Ata urinojnë dhe kryejnë nevojat aty brenda, të ngjeshur mbi njëri-tjetrin. Në këtë mënyrë, filmi zbulon urinë e tyre shtazore për fitore.

A nuk është ky, nga këndvështrimi i sotëm, pothuajse një shembull i efektit brehtian të distancimit?

Në film, Odiseja thotë se ata ndodhen në fundin e Epokës së Bronzit. Ky është një vetëpërshkrim absurd, që zbulon gënjeshtrën e vetëdijes së tij historike. Odiseu, sipas përkufizimit, nuk mund ta dinte se ekzistonte një periudhë historike e quajtur “Epoka e Bronzit”, sepse ai vetë jetonte ende brenda saj.

Ai nuk mund ta merrte me mend se çfarë bote do të lindte nga krimet e tij.

Dante kishte të drejtë që e vendosi Odiseun në rrethin e tetë të Ferrit

Ajo që mund të quhet mëkati fillestar ndodh që në fillim të filmit.

Shohim Sinonin, një ushtar të ri grek, gjysmë të groposur në rërën e plazhit, duke ruajtur Kalin prej druri të Trojës. Detyra e tij është t’u thotë trojanëve se grekët janë larguar dhe se kali është një dhuratë pajtimi, të cilën ata duhet ta fusin brenda qytetit.

Por Odiseja nuk i ka treguar Sinonit se brenda kalit fshihen ushtarët më të mirë grekë. Ai e dinte se patrulla trojane do ta vriste Sinonin — dhe pikërisht këtë dëshironte. Vdekja e tij do t’i bënte trojanët ta besonin historinë që u kishte treguar: se kali ishte thjesht një dhuratë rituale për përfundimin e luftës.

Përse?

Sepse Odiseja mendonte se, po të mos e besonte vetë Sinoni gënjeshtrën për kalin, nuk do të arrinte t’i bindte trojanët.

Kjo është cinike, brutale dhe çnjerëzore. Dante kishte të drejtë kur, në Ferrin e tij, e vendosi Odiseun në rrethin e tetë.

Çfarë e pret njerëzimin: Qytetërimi apo barbaria?

Reflektimet e fundit të Odiseut në përfundim të filmit lidhen mjaft qartë me situatën tonë aktuale.

Ashtu si manipulimet dhe gënjeshtrat e tij paralajmërojnë fundin e Epokës së Bronzit dhe fillimin e periudhës klasike greke, sot po gjendemi në fund të epokës së makinave, gjatë së cilës njerëzimi u përpoq të vendoste nën kontroll natyrën dhe njerëzit.

Po hyjmë në një epokë të re, të përcaktuar nga dy zhvillime: mbizotërimi i Inteligjencës Artificiale dhe ngritja e kulturës së “post-së-vërtetës”.

Prandaj sot dëgjojmë kudo se ndodhemi përpara një kthese qytetërimore. Dhe, pikërisht si tek filmi "Odiseja", nuk kemi asnjë ide të qartë se çfarë do të vijë më pas.

Ndoshta një nivel shumë më i lartë qytetërimi? Ndoshta një barbari e re? Ose një përzierje e padëgjuar më parë e të dyjave?

Këtu duhet të kujtojmë aforizmin e famshëm të Walter Benjaminit: “Nuk ka asnjë dokument të kulturës që të mos jetë njëkohësisht edhe dokument i barbarisë.”

Zakonisht, ideologjia na tregon vetëm fillimin e lavdishëm të një qytetërimi të ri, duke fshehur sfondin e errët dhe barbarinë mbi të cilën ai është themeluar. Odiseja e Nolan-it bën të kundërtën: filmi përqendrohet te krimet themeluese, pa na dhënë asnjë shenjë se çfarë qytetërimi të ri do të lindë prej tyre.

Çdo përpjekje për të rikthyer madhështinë e vjetër është e destinuar të dështojë

Tundohem ta lexoj Odiseja në të njëjtën mënyrë siç kritiku amerikan Fredric Jameson e ka lexuar Antigonën.

Për të, Antigona nuk është një vepër mbi krizën e polisit grek apo mbi shpërbërjen e unitetit të tij organik. Përkundrazi, është një vepër mbi lindjen e shtetit përmes ndarjes së sferës private të familjes nga sfera publike e pushtetit shtetëror.

Një shtet pa këtë ndarje nuk është shtet.

Po sikur edhe Odiseja të mos jetë thjesht historia e trishtuar e zhdukjes së luftëtarëve heroikë të Epokës së Bronzit dhe e ngritjes së një fryme të re mashtrimi e gënjeshtre?

Sepse, në të njëjtën kohë, Odiseja është edhe historia e lindjes së një qytetërimi të ri: Greqisë klasike. Është historia e krimit dhe mashtrimit mbi të cilin u ngrit modeli që prodhoi të gjithë traditën perëndimore, filozofinë dhe artin e saj.

Nostalgjia e Odisesë për Epokën e Bronzit që po zhduket është, në fund të fundit, e rreme. Pasi kemi hyrë në rendin e ri, kthimi prapa është i pamundur. Çdo përpjekje për të rikthyer madhështinë e dikurshme përfundon në një barbari të re, edhe më brutale.

Odiseja gjen një kënaqësi të veçantë dhe perverse te privimet

Edhe kapitulli i famshëm i Adornos për Odisenë tek Dialektika e iluminizmit nuk arrin ta kapë plotësisht thelbin, kur e paraqet Odisenë si alegorinë përfundimtare të qytetërimit perëndimor.

Odiseja paraqitet si modeli i subjektit borgjez: ai shtyp dëshirat e veta dhe shfrytëzon natyrën për të mbijetuar. Gënjen dhe mashtron për të sunduar mbi të tjerët dhe mbi natyrën. Por çmimi i mbijetesës së tij është që vetë mbijetesa shndërrohet në qëllim dhe nuk i shërben më asnjë synimi më të lartë shpirtëror.

Ajo që duhej të ishte vetëm një mjet, bëhet qëllim në vetvete.

Megjithatë, unë besoj se manipulimet e Odiseut dhe gatishmëria e tij për të sakrifikuar jetë të veçanta që të shpëtojë një tërësi më e madhe, janë diçka më shumë se arsye instrumentale.

Kemi të bëjmë me një formë dredhie që gjen një kënaqësi të veçantë dhe perverse pikërisht te privimet që ua imponon të tjerëve — por edhe vetë heroit.

Në fund të filmit, Odiseu dhe Penelopa, tashmë të ribashkuar, e vendosin djalin e tyre Telemakun në fron si mbretin e ri. Ata vetë nisen drejt Perëndimit, për të takuar të gjithë ushtarët për vdekjen e të cilëve Odiseu mban përgjegjësi dhe për të bërë paqe me ta.

Ideja ime dashakeqe do të ishte kjo: po sikur, në një skenë shtesë gjatë titrave të fundit, të shihnim Odiseun dhe Penelopën të mbërrinin në Amerikë dhe të takonin popujt indigjenë të atjeshëm — të cilët më pas do t’i masakronin menjëherë, sepse këta do ta kuptonin që në çast fuqinë e tyre shkatërrimtare?

Dhe, për ta mbyllur me pak shpresë: ndoshta fakti që një film i vështirë dhe i zymtë si Odiseja vazhdon të jetë një sukses i madh, duke lënë pas filma “blockbuster” si Moana dhe Minions & Monsters, është shenjë se qytetërimi ynë nuk ka mbërritur ende plotësisht në fundin e vet.

Lini një Përgjigje

Mimoza Ahmeti nga “Za Fest”: Unë mendoj që muzika dhe letërsia, ose poezia, ecin bashkë

11:20 Kulturë

Poezia si arkeologji e kujtesës së pushtetit - Dy dritare, një shekull histori dhe metafizika e pushtetit në poezinë e Hamit Aliajt

10:13 Kulturë

“Ozempic face”, rënia e flokëve dhe shtatzënitë e papritura: çfarë dihet vërtet për efektet anësore të barnave për humbjen e peshës?

Kërcënon aleancën e Shqipërisë, Vuçiç urdhër ushtarëve: Kosova e jona, mbrojeni me armë

Shqipëria merr pjesë në Sesionin e 48-të të Komitetit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s

Ministri shpjegon vlerën e kontratës për Milot-Balldren - Karakaçi: Kostoja nuk është vetëm ndërtimi

Lamtumira e një brezi kampionësh!

SHBA trajnon ekspertë për poligrafin: Shqipëria një partnere më e besueshme në luftën kundër krimit ndërkombëtar

Aventurat e Tom Sojerit