Shqipëria nuk vuan nga mungesa e ndërhyrjes shtetërore, por nga një shtet që ndërhyn aty ku nuk duhet dhe mungon aty ku duhet të jetë i fortë. Ky model ka prodhuar një ekonomi klienteliste, konkurrencë të dobët dhe një shoqëri gjithnjë e më të varur nga pushteti. Pa një ndarje reale midis pushtetit politik dhe ekonomik, Shqipëria nuk mund të ketë as treg të lirë, as demokraci funksionale.

Problemi i Shqipërisë nuk është mungesa e shtetit, por kapja e tij.

Nga njëra anë, shteti ndërhyn shpesh në aktivitetin ekonomik, në funksionimin e tregut dhe në vendimmarrjen ekonomike; nga ana tjetër, ai shpesh nuk arrin të garantojë funksionet e tij themelore.

Në këtë kuptim, nevoja për frymën liberale në Shqipëri lidhet me nevojën për një ribalancim të rolit të shtetit: një shtet më të kufizuar në ndërhyrjet ekonomike, por më të fortë dhe më efikas në institucionet e tij. Fryma liberale, pra, nuk duhet parë si një debat ideologjik në vetvete, por si një diskutim mbi mënyrën se si duhet të organizohen ekonomia, shteti dhe shoqëria për të prodhuar zhvillim të qëndrueshëm, mobilitet social dhe institucione funksionale.

Një nga parimet themelore të liberalizmit klasik është kufizimi i pushtetit dhe ndarja e tij. Montesquieu argumentonte se përqendrimi i pushtetit në një dorë apo në një strukturë të vetme krijon prirje të pashmangshme drejt abuzimit.

Për vitin 2025, raportet kryesore ndërkombëtare si Balkan Barometer 2025 dhe Security Barometer 2025 tregojnë një ndarje të qartë të besimit: shqiptarët u besojnë shumë institucioneve të reja të drejtësisë dhe partnerëve ndërkombëtarë, por mbeten skeptikë ndaj politikës vendase.

Ky parim nuk vlen vetëm për ndarjen e pushteteve politike, por edhe për marrëdhënien mes pushtetit politik dhe pushtetit ekonomik.

Në Shqipëri, një nga problemet strukturore të zhvillimit ekonomik lidhet pikërisht me ndërthurjen e këtyre dy formave të pushtetit. Shteti duhet të vendosë rregullat e lojës, të garantojë zbatimin e tyre dhe të mbrojë pronën dhe kontratat, por nuk duhet të përcaktojë fituesit e tregut.

Kur shteti zgjedh fituesit, tregu pushon së qeni treg dhe ekonomia rrezikon të kthehet në ekonomi klienteliste. Transparency International për 2025 vlerëson se korrupsioni mbetet sfida kryesore që gërryen besimin publik, duke e renditur Shqipërinë me 39 pikë.

Për këtë arsye, ndarja e pushtetit politik nga pushteti ekonomik përbën një nga kushtet themelore për ndërtimin e një ekonomie funksionale dhe të një demokracie të qëndrueshme. Vetëm në këtë mënyrë mund të krijohet një sistem ku suksesi ekonomik buron nga aftësia, inovacioni dhe produktiviteti, dhe jo nga afërsia me pushtetin.

Për vitin 2025, raportet kryesore ndërkombëtare e vlerësojnë balancimin e pushteteve në Shqipëri si të qëndrueshëm në letër, por me sfida serioze në zbatim, ku ekzekutivi dominon ndaj pushteteve të tjera.

Siç argumentonte Adam Smith, ndërveprimi i interesit individual në një treg me rregulla të barabarta krijon një mekanizëm vetërregullues që orienton burimet drejt përdorimeve më produktive dhe rrit mirëqenien kolektive.

Në Shqipëri, disa sektorë ekonomikë karakterizohen nga një përqendrim i lartë i tregut dhe nga një varësi e konsiderueshme ndaj kontratave publike dhe investimeve shtetërore, çka kufizon konkurrencën reale. Kur një pjesë e madhe e aktivitetit ekonomik lidhet me tenderë, koncesione apo projekte publike, konkurrenca zhvendoset nga tregu drejt aksesit në vendimmarrjen publike. Sipas të dhënave të Ministrisë së Financave dhe monitorimeve të institucioneve ndërkombëtare si FMN në vitin 2025, Shqipëria vijon të ketë nivelin më të lartë të angazhimeve për Partneritetet Publik-Privat (PPP) në Europë në raport me madhësinë e ekonomisë së saj. Edhe në raport me vendet e Ballkanit Perëndimor Shqipëria ka përdorimin më intensiv dhe më pak të integruar në kuadrin e menaxhimit të investimeve publike.

Pikërisht ndaj këtij deformimi synon të përgjigjet fryma liberale. Megjithatë, liberalizmi nuk nënkupton eliminimin e rolit të shtetit, por rikonfigurimin e tij. Në këtë kuptim, debati nuk është për më shumë apo më pak shtet në mënyrë absolute, por për një shtet më të kufizuar në ndërhyrje ekonomike dhe më të fortë në funksionet e tij institucionale.

Në Shqipëri, perceptimi se suksesi ekonomik dhe profesional shpesh lidhet me lidhjet dhe jo me meritën ka ndikuar ndjeshëm në uljen e besimit te institucionet, në rritjen e cinizmit social dhe në shtimin e emigrimit, veçanërisht te të rinjtë e arsimuar. Kur individët nuk besojnë se mund të avancojnë përmes aftësisë dhe përpjekjes, ata përballen me dy alternativa: ose të përpiqen të integrohen në rrjete patronazhi, ose të largohen nga vendi.

Për vitin 2025, shifrat e emigracionit në Shqipëri tregojnë një fenomen në transformim: ndërkohë që kërkesat për azil kanë rënë ndjeshëm, largimet përmes lejeve të punës janë rritur katërfish. Të dyja këto sjellje dobësojnë kapitalin njerëzor dhe dëmtojnë potencialin zhvillimor afatgjatë të shoqërisë.

Alexis de Tocqueville paralajmëronte për rrezikun e asaj që ai e quante “despotizëm i butë”, një sistem në të cilin qytetarët nuk shtypen drejtpërdrejt nga shteti, por gradualisht bëhen ekonomikisht dhe socialisht të varur prej tij. Në një realitet të tillë, individët nuk humbasin formalisht lirinë, por humbasin autonominë reale, pasi mirëqenia e tyre ekonomike fillon të varet nga vendimmarrja politike dhe nga administrata publike.

Sipas të dhënave të INSTAT në vitin 2025, administrata publike numëron rreth mbi 185 mijë punonjës dhe shpenzimet buxhetore për personelin janë rritur në rreth 125.7 miliardë lekë. Që nga 2024 në 2025, numri i punonjësve në sektorin shtetëror është zgjeruar me 12.7 për qind, ndërsa shpenzimet ndaj tyre janë rritur me 76 për qind.

Në këtë kuptim, liria ekonomike është një nga kushtet themelore për lirinë politike dhe sociale. Pavarësia ekonomike e individit përbën, kështu, një nga bazat kryesore të një demokracie funksionale.

Nga perspektiva e teorisë politike dhe sociologjisë, shoqëritë me sektor privat të zhvilluar, me konkurrencë të lirë dhe me një klasë të mesme ekonomikisht të pavarur priren të kenë institucione më të forta demokratike dhe një shoqëri civile më aktive.

Në vitin 2025, vendet me liri politike dhe ekonomike po konfirmojnë se tregu i hapur mbetet motori kryesor i mirëqenies, me rritje që varion nga 1.3% në Britani deri në 9.1% në Irlandë. Përtej shifrave, suksesi i tyre reflektohet në inovacion dhe cilësi të lartë jete, duke dëshmuar se liritë individuale janë baza e stabilitetit afatgjatë.

Në përfundim të këtij argumenti, liberalizmi ekonomik nuk duhet parë vetëm si një model për rritje ekonomike, por edhe si një mekanizëm për forcimin e demokracisë, për rritjen e autonomisë së individit dhe për ndërtimin e një shoqërie më të lirë, më të hapur dhe më pak të varur nga pushteti politik.

Indeksi i Demokracisë për vitin 2024 matej me 6.2 për Shqipërinë ndërsa në shtete si Zvicra, Danimarka, Suedia, Finlanda me 9.3. Po ashtu, sipas Freedom House për 2025-n, Shqipëria klasifikohet si “pjesërisht e lirë”.

Nevoja e Shqipërisë për frymën liberale nuk është thjesht çështje ideologjie, por një domosdoshmëri për të riformuar mënyrën se si funksionon shteti, ekonomia dhe shoqëria. Për të arritur liri ekonomike dhe politike, si dhe zhvillim të qëndrueshëm, duhet të ndërmerren hapa të qartë dhe praktikë.

Së pari, Shqipëria ka nevojë për një shtet që ndërhyn më pak në ekonomi, por që është fuqishëm i fortë në zbatimin e ligjit. Kjo kërkon reformimin e gjyqësorit dhe forcimin e institucioneve të zbatimit të ligjit për të garantuar barazinë për të gjithë qytetarët. Regjistrimi i pronës dhe i kontratave duhet të jetë transparent dhe i shpejtë, ndërsa përdorimi i teknologjisë digjitale mund të ulë korrupsionin dhe burokracinë. Në këtë mënyrë, qytetarët dhe bizneset fitojnë siguri juridike, ndërsa shteti përqendrohet në funksionet e tij bazë.

Së dyti, një ekonomi funksionale kërkon konkurrencë të lirë dhe hapësirë reale për sipërmarrjen private. Kjo do të thotë që tenderët, koncesionet dhe subvencionet të jepen mbi baza transparente dhe konkurruese, ndërsa barrierat për hyrjen e bizneseve të reja duhet të hiqen. Monopolet dhe oligopolet duhet të kufizohen, ndërsa regjistrimi i kompanive dhe procedurat administrative për sipërmarrësit të thjeshtohen. Kështu, suksesi ekonomik do të varet nga aftësia dhe produktiviteti, jo nga lidhjet politike.

Së treti, një sistem meritokratik është thelbësor për të krijuar besim te institucionet dhe mobilitet social. Rekrutimi në administratë dhe në sektorin privat duhet të bëhet mbi baza objektive dhe transparente, ndërsa grantet dhe financimet publike duhet të jepen mbi kritere të qarta dhe të monitoruara. Arsimi profesional dhe universitar duhet të përgatisë qytetarët për kërkesat e tregut të punës dhe inovacionin, duke i fuqizuar ata që të avancojnë përmes aftësive dhe përpjekjeve të tyre.

Së katërti, graviteti ekonomik duhet të zhvendoset nga politika tek ligji dhe konkurrenca. Legjislacioni ekonomik dhe fiskal duhet të jetë stabil dhe i qartë, ndërsa institucionet e mbikëqyrjes, si Autoriteti i Konkurrencës, duhet të jenë të pavarura dhe të afta të sigurojnë treg të lirë dhe konkurrencë të drejtë. Transparenca dhe raportimi publik ndihmojnë qytetarët dhe bizneset të monitorojnë proceset dhe të parandalojnë abuzimet. Kur shteti nuk zgjedh fituesit e tregut dhe rregullat zbatohen njësoj për të gjithë, konkurrenca dhe inovacioni lulëzojnë, duke sjellë rritje ekonomike dhe mirëqenie për qytetarët.

Së pesti, ndërtimi i një shoqërie të barabartë dhe individi të pavarur është kyç për një demokraci funksionale. Edukimi qytetar dhe promovimi i kulturës ligjore, mbështetja për sipërmarrjen komunitare dhe OJQ-të, si dhe financimet publike të bazuara mbi meritë, forcojnë autonominë e individit dhe zvogëlojnë varësinë nga pushteti politik. Kur qytetarët janë ekonomikisht të pavarur, ata janë edhe më të lirë politikisht, duke krijuar bazën për institucione demokratike më të forta dhe një shoqëri më të drejtë.

Në përfundim, pa një ndarje reale midis pushtetit politik dhe ekonomik, Shqipëria nuk mund të ketë as treg të lirë, as demokraci funksionale. Implementimi i këtyre masave nuk është luks teorik, por kusht i domosdoshëm për zhvillim të qëndrueshëm, mobilitet social dhe forcimin e institucioneve. Një ekonomi ku rregullat janë të barabarta, ku shteti nuk zgjedh fituesit dhe ku suksesi vjen nga meritokracia është baza e një shoqërie më të lirë, më të hapur dhe më të zhvilluar.

Ky shkrim u botua si pjesë e projektit “Lista Liberale – Monitoring Democracy and Free Market Economy in Albania”, i zhvilluar nga Instituti PASHKO në bashkëpunim me Media MAPO.

7 Komente

s
sapa

4 Maj 2026, 11:28

Problemi ne shqiperi eshte se cdo njeri qe ka nje pozicjon cfaredo qe te jete ai del ne pune vetem me mendimin per te bere para me cdo menyre te mundeshme qe i ofron ai post qe ka!Kush duhet ta rregulloje kete gje?shteti por shtet nuk ka sepse i ashtuquajturi shtet perbehet nga po keta njerez qe thashe me siper!

Përgjigjjuni
t
tarrasi

4 Maj 2026, 11:31

O daku, shteti ne Shqiperi eshte pjerdhur qe prej 1992.Madje edhe punesimet ne shtet shtohen pikerisht se shteti eshte I paafte te kontrollojne informalitetin dhe evazionin gjigand fiskal qe do sillte zhvillim real dhe mirëqenie per te gjithe.

Përgjigjjuni
b
berti

4 Maj 2026, 11:52

Mos ka dale nga zyra e Berishes ky artikullshkruesi, jo per ndonje gje por po perdor poo ato akuza qe permend Berisha. Sipas ketij gazetaruci korrupsioni ne Shqiperi qenka problemi kryesor qe gerryen besimin e publikut dhe xhvillimin ekonomik. Kjo eshte nje akuze e huazuar nga Berisha pasi dihet qe korrupsionin e ben qeveria dhe ne kete rast qeveria socialiste. Dihet boterisht qe qeveria e rilindjes eshte e korruptuar por jo aq sa te jete problemi themelor pasi problemi themelor sot eshte jo korrupsioni por opozita e dobet qe nuk i ben presionin e duhur qeverise qe te mos vjedhe fondet e pasurite publike. Eshte me se e natyrshme se kur nuk ka nje opozite te forte qe e ndalon, atehere qeveria do korruptohet , fondet e pasurite publike do vidhen e do shperdorohen, fituesit te tenderave do percaktohen nga pushteti dhe gjithe pasuria kalon tek nje grup ivogel njerzish ndersa shumia ben gati valixhet per tu larguar. Epo te kesh nje nongrata ne opozite dhe qeveria te mos korruptohet eshte e pamundur.

Përgjigjjuni
M
Miku qe te do te miren

4 Maj 2026, 12:49

Zoti gazetar ! Une mendoj se zgjidhja per problemet e qeverisjes dhe te korrupsionit qe ti ngre,eshte vetem ardhja e Lulzim Bashes ne krye te qeverise ! Meqenese zotrote ke patur dhe ke lidhje te ngushta me te,bej zamet dhe transmetoja Lulit deshiren e popullit per ta patur ate ne krye te puneve,sepse ka gati nje vit qe eshte zhdukur dhe ka humbur si sepata pa bisht ! Beja kerkesen se kam bindjen qe nuk do e refuzoje,sepse po te jete pune qeverie nuk refuzon kurre Luli,se e eshte shume puntor dhe njeri i sakrifices !!

Përgjigjjuni
g
gggg

4 Maj 2026, 13:21

Me ose pa numra te frure ne admeinistrate me ose pa vullnet politik por gjithmone cinik SHTETI NDERHYN ne menyren me te pacipe ne treg , jo si vrojtues por si aktor real,Ai eshte atyduke justifikuar cdo lloj vjedhjeje me fature qe shteti u ben me cmime super te kripura qytetareve duke iu marre 20 % duke filluar me naften e deri tek kilja e domates , shteti eshte aty kudo dhe nderhy, pavareisht se thote qe nuk nderhyj por ne menyre sistematike si cakall , plackit qytetarin dhe sa here qe dikush i kthehet ,:ZOTER pse po i merr keto leke ne kohe krize , te pergjigjet per projekte te sheqererosura ne horizont me rritje pagash apo me bonuse.Autori e quan gabim qe shteti klientelist favorizon kete apo ate me kontratat PPP, edhe une ashtu them , por ky eshte nje mekat , mekati me i madh i shtetit eshte qe edhe pse tregu yne eshte i vogel ai nuk funksionon si i tille, ai nuk rregullohet nga kerkese oferta , sepse ne shohim cmime te larta edhe kur kerkesa eshte e ulet dhe anasjelltas edhe kur oferta eshte e madhe .KJO TREGON qe TREGU ka mberdhift dhe eshte atipik dhe i deformuar.Nje nga faktoret qe e dikton kete gje eshte qe nuk KA PRODHIM, dhe cdo gje varet nga importi , dhe mqs cdo gje qe vjen nga importi kalon ne dogane , indirekt ne gjith kete qe ndodh shteti eshte bashkfajtor, shteti i di me fature sa importohet , me cfare cmimi importohet , me cfare cmimi i shitet konsumatorit , a eshte cmim i arsyeshem apo abuziv , e megjithate SHTETI NUK NDIHET , .....KUNKLUZIONI : SHTETI DUHET TE GJEJE MEKANIZMA QE TE RREGULLOJNE TREGUN, qe ky te vetorientohet me te dy krahet e vet OFERTA DHE KERKESA, dhe te investigoje deri ne ndeshkim financiar, administrativ pse jo edhe penal raste kur TREGU MANIPULOHET.DHE e dyta , qe SHTETI parane publike nuk mund tu a japi GJITHMONE TE NJEJTEVE, eshte si psh ULKONJA do tu japi ushqim te gjithe femijeve , per kete mund te vendosi rregulla limit , psh :nuk ke te drejt te konkurosh per projekte publike me teper se ta zeme 3 here ne vit, dhe e 3 ) shteti duhet te MENDOJE si te financoje me perparesu PROJEKTE QE NXISIN PRODHIMIN me teknologji te avancuar , sidomos industrial por edhe ATE bujqesor RREGULLIMI I PRODHIMIT VENDAS rrit gradualisht oferten dhe eshte nje faktor real qe mbron konkurencen te gjithe jemi deshmirae qe kur ka prodhim vendas rritja e tij ndihmon edhe ne saturimin e kerkeses edhe ne rritje te konsumit sepse cmimet jane relativisht me te uleta dhe 4) i shteti ka per detyre te mendoje si te kyce edhe qytetarin e thjeshte ne PROJEKTE EKONOMIKE NACIONALE dhe STRATEGJIKE , PSH : para disa kohesh u tha qe shteti do te mbulonte pjeserisht per nje numer te caktuar banoresh shpenzime per ngrohjen DIELLORE.ATHERE shteti mund te avanconte edhe me tej po te DONTE, ne vend qe te japi leje per kliente te qeverise mund te krijonte nje FOND PUBLIK PER ENERGJINE dhe ti ftonte qytetaret , kush kishte deshire te investonte ne nje MEGACENTRAL FOTOVOLTAIK ku cdokush mund te investonte vlera te caktuara monetare.Po qeveria e gjeti me me vend te Bleje Gaz te lengshem me cmim te shtrente tek grekoamerikanet per qoka te dikujt, sesa te mundesoje qe cdo qytetar te financoje direky kursimet e veta ne nje sektor strategjik te ekonomise nacionALE SIC ESHTE ENERGJIA

Përgjigjjuni
M
Murgu

4 Maj 2026, 23:31

1. Jo vetëm Shqipëria, por çdo shtet, sidomos ai që ka për bazë ekonominë e lirë të tregut (kapitalizmin), kërkon një shtet sa më të vogël (dmth me shpenzime më të vogla), me ligje të forta dhe siguri më të lartë për të ndihmuar sipërmarrjen private në lirinë e saj dhe me taksa më të ulta, (mundësisht pa taksa fare(!)); njëjtë me gjendjen e Prokursit, apo cinikut Diogjen. Kjo vjen nga koncepti i vlerësimit Smithian të punës joproduktuve. Se si mund të krijohet kjo, pa punë jo produktive (ndërhyrja pra, e shtetit: parlament, gjykata, qeveri, etj; madje edhe relegjion), kur kërkohen shërbime të veçanta, vetëm prodhuesit joproduktivë e dijnë. Aq më shumë, që ato krijohen jo nga sipërmarrësit privat kapitalistë, por nga puntorët si pjesë e mbipunës së tyre, prej të cilës përfitojnë edhe këta joproduktive liberalë të letrave, masmediave, etj, përfshirë edhe Smithin vet, në kohën e tij. --- 2. Dhe dalim tek pika e dytë, atje ku i cërrit "libetalëve": konkurenca rregullon tregun dhe bën ekonominë funksionale ("funksionale" e bënë tregun e lirë, pa kontrollin e shtetit, edhe huadhës si Sudia, Populli e Gjallica, etj më të vogla!!!). Pastaj, përmend ato, tenderat, që të jenë transparent dhe të pakorruptueshëm, duke hequr barrierat kufizuese për konkurrentët e rinj të "tregut të tenderave". Shteti, për fondet e veta të bëjë sehir, kur në mënyrë të pakufizuar të marrin pjesë gjithfarë "investitorësh", pa asnjë "garanci kufizuese", në ndarjen e "tortës së tenderëve" të pakontestueshëm dhe të pakorruptueshëm për shkak të konkurencës së lirë të kapitalistëve të pasur (bosëve të favorizuar) dhe atyre të varfër (të përbuzur nga kufizimet). Të mos ketë favorizim të monopolevet, oligopolevet, oligarkive financiare, e ku di unë, që s'ua mbaj mënd emërtimet, u, se mu kujtua, karteleve..., se medemek kështu, sigurohet konkurenca dhe zhvillimi i tregut, sikur këta, "kapitalistët e varfër apo të rinj", nuk e shesin pjesën e tortës së tenderit një më të pasuri; apo këta janë më të pakorruptueshëm ndaj fitimit vetiak! ---3. Gjithmon ka kuaj që shijnë lëmin, buaj që tërheqin karrot nëpër baltën e burokracisë shtetërore, por ka edhe ngarës të tyre, që me fashikull, apo me hosten nxisin këto kafshë të kryejnë punë, deri atëhete kur të gjithë të jenë çliruar nga detyrimi për punë. E, natyrisht, duhen kafshë të fuqishme, këto; në fushën e punës joproduktive të aftë për të kalkuluar, për të shkrojtur ligje, etj; njerëz të ditur duhen, por ka edhe "agallarë" (jo vetëm tek ne, por në të gjithë administratat e botës) dhe këta janë ata që shullëhen dhe s'luajnë as fashikullin e as hostenin, vetëm vegjetojnë; më mirë kështu, se të prishin punë. Shkolla duhet, siç thua, e fortë dhe e orientuar drejt profesioneve perspektivë, mirë; por nuk na përputhet me parimin liberal të mosndërhyrjes së shtetit: t'i lëmë njerzit të zgjedhin ç'të duan, në daç të mësojnë në daç jo. Ja, shteti të ketë ngarkesë sa të hedhin firmën, aktivitet joproduktive po kryen, e nëse të gjithë të shkolluar, kush do të punojë pastaj? Kërkojnë të gjithë të bëhen bankierë dhe drejtorët!!! Vënde për të tilla punë janë si me kët dhe, o burra, jashtë. Hë,... të ketë kritere të pranimit më punë, po ajo dihet, mirë, por rekomandimi nuk mungon as në tregun e punës jashtë Shqipërisë. --- 4. Nuk është i qartë nocioni graviteti ekonomik duhet të çvendoset nga politika tek ligji tek konkurenca. Nëse e konceptojmë kështu, del se nuk kupton bazën politike të ligjit. Në asnjë formacion ekonomiko shoqëror "ligji" është apolitik; ligji është politikë e kushtëzuar në konsensus mes përfaqësuesve politikë të interesave të ndryshme të shtresave dhe klasave të shoqërisë, të shtetformimit dhe regjimit politik të pranuar apo imponuar dhe varet nga mënyra e prodhimit që vendosin palët; sistemin ekonomiko-shoqëror; kështu, edhe legjislacioni ekonomik dhe ai fiskal i përshtatet regjimit politik. Në të gjitha vëndet ky ligjislacion lëviz nga zotimet politike që marrin partitë; nëse u përputhen kur ndërtojnë kah janë afatgjatë, nëse jo, kuptohet, ndryshojnë. Pra, edhe pse ekonomia është përcaktuese e politikës (gjendja ekonomike kondicionin politikën), përsëri, politika paraprin marrdhënjet ekonomike, se është në krye të superstrukturës. Sa më të pavarura dhe të decentralizuar të jenë institucionet, përfshi këtu edhe ato të kontrollit dhe zbatimit të ligjit, aq më i shtrenjtë është shteti, se ka punë joproduktive të dubluara, psh: sekretaritë, drejtoritë, etj poste eprore dhe zbatuese; rritet burokracia dhe mundësia për atë që ke aq frikë: korrupsion. Kështu, që të bie argumenti i shtetit të vogël. --- 5. Vetëm në komunizëm do të ketë një shoqëri të barabartë, kështu na janë thënë; të na kenë gënjyer!? Edhe individ i pavarur edhe demokraci funksionale nuk ka. Nuk di se si do të funksionojë mes ne të dyve, të pavarurve, demokracia, kur unë mendoj diametralisht kundër nga sa mendon ti dhe që të dy nuk lëshojmë. Kur unë në mënyrë të pavarur dhe krejt liberale, por që prodhoj këpucë në fabrikën tënde, them, sipas Adamit, se unë bëj punë të dobishme, kurse ti, bën punë joproduktive dhe, përfiton nga unë mbivlerën duke ndenjur, ose bërë punë joproduktive, shkruan artikuj kundër pikpamies time, nga kjo mbipunë, ose nga ata që të paguajnë nga mbipuna e të tjerëve; të sqaroj dhe mëtej, se e di ç'do më thuash: kapitali i investuar të kthehet një më një nga qarkullimi. Jo, jo zotëri, hajde këtu dhe nxirr pagën tënde! Po qelepiri ku është atëhere, thua ti i si individ i guximshëm, i pavarur dhe liberal; unë sakrifikova se të bleva në tregun liberal! Ama më bleve? - dhe unë rrëmbej drunë. Kjo është harmonia? Ky është nëse individi është prosper edhe shoqëria është ashtu? Ato, OJQ-të dhe financimet e merituara, as mos i përmend fare; sa për pavarësinë e individit nga na ekonomike që të jetë edhe politikisht i pavarur, kjo është një tautologji safi, se ndërgjegja politike krijohet varësisht nga kushtet ekonomike: njeriu në rradhë të parë ja nevojë të ushqehet, që të merret me fe, me politikë etj. Pra nuk i shpëton garazhit të liberalizimit të pavarur dhe prosoeritar... S'ka qytatarë "të lirë" politikisht, or mik, kjo përfshihet në mentalitetin e njeriut, përfshirë edhe ty, që thua se s'bën politikë, kur shfaq pikpamje apo kritika, nisesh nga një mendim i caktuar, pra një qendirim politik "të pavarur", por brenda botkuptimit tënd, në lidhje me një fenomen. ---- Dhe së fundmi. Nuk e sheh se ç'bëhet nëpër botë, mo? Politika njësh me ekonominë; luftë, o mik, luftë bëhet, dhe ata që e bëjnë e bëjmë për hir të ekonomisë. Janë të pandashëm si vëllezërit Siamezë, e ti, po kërkon t'i ndash. Gabim, shumë gabim; lexoje më me kujdes Smithin, por edhe kritikët e tij.

Përgjigjjuni
K
Koli Opingari

5 Maj 2026, 04:03

Mora mundimin dhe shkrojta pak gjatë në lidhje me temën, që autori dhe pse e quan jo si debat ideologjik në vetvete, ai është i tillë dhe mbart në fakt pikpamje të caktuara ideologjike dhe parimore, por nuk di pse ngeli diku. Dy fjalë në hyrje, në lidhje me citimet e Monteskies dhe Smithit ; njëri në fushëm e mendimit mbi ligjet (fryma e ligjit) dhe tjetri, një nga mendimtarët më të shquar në fushën e me ndimit të ekonomisë klasike të shoqërisë kapitaliste. Citime, që kanë synuar të përforcojnë dhe mbështesë çështjet që shqyrton autori. Por kur thënjet i nxjerr nga komteksti, pa ndonjë mendim ideologjik në betvete, ato nuk të sjellin përfundimet e kërkuara. Shkurt, të rëndisim sipas pikave, se pjesa e fillimit, është një panegjerizëm i kulluar për të servirur në pikpamjet e tij të individit të pavarur ekonomikisht nga politika. --- 1. Jo vetëm në Shqipëri, por ç'do shtet, ëndërton ta ketë shtetin më të lehtë, me shpenzime sa më të vogla, me ligje sa më të forta dhe që ndërhyn sa më pak në ekonomi. Sipas pikpamjes Smithjane, i gjith shërbimi shtetëror kryen punë joproduktive, duke përfshrë jo vetëm zyrtarët, por edhe shtypin, ushtrinë gjykatat, parlamentin, madje edhe shërbimin religjoz (për këtë çthotë e çthotë), nuk di nëse e ka pasur parasysh veten a jo, që udhqehej nga puna joproduktive. Po si do të ndodhë kjo, kur forcimi i shtetit dhe zbatimi i legjislacionit kërkon shpenzime, sa më i fortë dhe i gjithanshëm në zbatim të ligjit të jetë. Pra reformimi i gjyqsorit dhe forciimi i zbatimit të ligjit. Cilat janë organet e zbatimit të ligjit? ... edhe Qeveria, po qe e varfër nuk ka ç'forcon zbatimin. Beso e kontrollo, thuhej dikur, pasi edhe liberali më i thekur nuk është i pacënueshëm. --- 2. Ja ku vjen liberali, atje ku i cërrit më shumë: Torta e fondeve publike (që duke qënë i varfër, s'ka ç'dan, ose do të jetë i vogël!!!), ndarja e të cilës bëhët me hile, duke stimuluar klientët e përhershëm të Qeverisë: trustet, kosorciumet, oligopolet, monopolet, e ku di unë si quhen, u, se m'u kujtua, korporatat, dhe nuk i heq kufizimet ndaj "biznesit të ri". Sikur, duke hequr kufizimet, ajo do të bëhet papritur transparente dhe do rrisë konkurencën. Sikur ky biznesi i ri ( i vogël), nuk është i korruptueshëm dhe nuk mund ta "shesë" llokmën e tij të Tortës tek biznesi i vjetër (i madh), duke fituar pa çak, pa bam. Besoj se është i qartë synimi i liberalit, të përfitojë edhe ai, në një farë mënyre nga Torta e fondeve publike. Kështu, ku është suksesi ekonomik këtu, që nuk varet nga politika. --- 3. Sigurisht, meritokracia duhet të ekzistojë në institucionet shtetërore dhe private, por kjo nuk e përjashton askund "rekomandimin". Ekziston një kalë që shin vrahun edhe një buall që tërheq karrocën në baltën e burokracisë, por ka një ngasës me purtekë apo hosten që i nxit këto kafshë. Pa ka edhe "agallarë", që vetëm vështrojnë pa lëvizur as gishtin, pa le purtekën apo hostenin. Dhe këta më mirë që rtijnë se sa të pengojnë kalin apo buallin. Pa duhet një që të dijë të llogarisë, pa edhe një që të mbajë dy bilance, pa një që të lëshojë fatura aforfe për justifikime të aktivitetit ekonomik të këtij libetalit të pavarur që ka marrë një pjesë të Tortës nga fondet publke etj... Arsimi profesional dhe universitar (edhe ky, profesional është), duhet i fortë por prodhon kontigjente për përvetësim të punës joproduktive. Të gjithë duan të bëhen bosa, mundësisht në bursa, se aty, më mirë, parsja pjell paranë dhe sa më spekullant të jesh aq më i nderuar je, pa le po të jesh liberal i pavarur politikisht; nuk ka më mirë. Po edhe drejtor nuk është keq, sidoqoftë, sipas Smithit, edhe ky përfiton nga puna joproduktive. Nëse nuk arrin atje ku do, adio bela, jashtë paguajnë më shumë; të rruat investimi për përgatitjen e emigrantit të ardhshëm, badiahava. Thithja e kuadrit "adapt", bën më të besueshëm institucionet dhe mobilotetin social, edhe sikur ky "të shkasë" në punë e sipër; njeri është dhe ky adapti, paraja të prish, ka thënë i moçmi, nuk bën përjashtim as liberali i pavarur ekonomikisht. --- 4. Graviteti ekonomik nuk ka se si të çvendoset tek ligji tek konkurenca! Ajo ashtu është. Ligjet në vetvete janë shprehje e politikës (Ligjvënësi) dhe vetë politika është shprehje e përqendruar e ekonomisë. Ato pasqyrojnë regjimin ekonomiko shqëror, që rrjedh nga mënyra e prodhimit; në rrastin tonë kapitaist, që vetiu paqyron karakteristikat e tij, që nga prona private mbi mjetet e prodhimit e deri tek konkurenca e lirë dhe ekonomia e tregut, gjith ç'përmban si sistem ekonomiko shoqëror, me kuç e me maç, përshi dhe kontradiktën midis punës dhe kapitali. Qendrueshmëria e ligjeve fiskale zgjasin sa zgjat qeverisja e njërës palë, nëse tjetra nuk ka marrë ndonjë zotim tjetër, ose ndryshojnë kushtet apo afatet e fiskalitetit. Edhe Monteskjeja, ekujvalenti francez i Smithit, sipas Kejnsit, i përmendur nga ju, shtron objektivitetin që, ligjet janë rrjedhojë e natyrës qeverisëse (Fryma e Ligjit lib2), ato janë në lidhje me parimin qeverisës (po aty lib5). Automomia e organeve qeverisëse, përfshi edhe autoritetin e konkurencës, rrit shpenzimet joproduktive të qeverisë në kundërshtim të pikës 1, ku kërkohet "rrudhje" të shtetit (dublon një numur funksionesh). --- 5. Ndërtim i një shoqërie të barabartë është slogan komunist dhe s'ka të bëjë me pavarësinë e individit në kuptimin liberal. Nuk se si të ketë një shoqëri të barabartë kur në këtë kuptim të individualitetit, liberal dhe të pavarur, shprehet pabarazia shoqërore. Si mund të ekzistojë një demokraci funksionale mes dy individësh kontradiktor por të pavarur (përfaqësues të grupeve shoqërore përkatëse), që nuk i lëshojnë pe njëri tjetrit. Njëri thotë që pavarësia individuale liberale shpreh edhe një bashkësi të barabartë dhe harmonike, tjetri thotë se, brënda një bashkësie formohen individë përfaqësues të bashkësisë; njëri punon tek tjetri (liberali konkirrent dhe i pavarur) dhe ky, shfrytëzon punën e këtij të parit. Kur i pari i thotë liberalit se shfrytëzon punën time, ngaqë e sheh se falet gjithë ditën, i kujtohet Smithi, dhe i shfryn për punën joproduktive. Ky lë faljet dhe i thotë troç, që e ka blerë, siç ka blerë edhe kërriçin, ky i punës, rrëmben çekanin dhe e ndjek këtë liberalin duke kujtuar derëziu se liberali ishte i pavarur. Ndodhi ndryshe, liberali thirri "kaskat blu", dhe tash puntori është në burg për tentativë vrasje, terrorizëm, etj. Qytetarët, edhe kur janë ekonomikisht të pavarur nuk mund të jenë politikisht të pavarur. Politika është pjesë përbërëse e botkuptimit, që varet nga gjendja materiale dhe rrethanat e formimit. Njeriu para se të bëjë politikë, relegjion, shkruajë, etj duhet të ushqehet. Njeriu që ka pavarësi ekonomike, do të bëjë politikë që ta ruajë atë nga ai i çekanit, kurse ky i çekanit, kur të dalë nga burgu do të ropatet për një copë bukë, nëse e punësojnë, që të bëjë politikë se si të mos shfrytëzohet nga pundhënësi me pavarësi ekonomike, që mehazallah se merret me politikë. Po a ka politikë më të madhe se të shfrytëzosh punën e të tjerve nga puna e papaguar? Dhe diçka të fundit: luksin teorik ja kemi lënë në dorë politikanëve dhe shkecëtarëve. Pse, mos bëmë gjë politikë këtu? Politikë që ç'ke me të: edhe artikullshkruesi që është i varur nga ylefeja i fondacionit dhe bën politikën e editorialit të saj, edhe unë që jam i pavarur ekonomikisht, se e kam kripur djathin me kohë. Eh, more mik, sa i studiuar që je; lexoje, lexoje, Monteskienë, Smithin, Rikardot, fiziokratët, Tukvilin, a si ja thonë. Si thotë, mor më qafsh: "despotizëm i butë", që medemek nuk ka çehren e një shtypje të dukshme, por në fakt i bën ekonomikisht dhe socialisht të varur nga shteti, jo po t'i nënështrohen atij të egrit, ku ti grihet mishi në interes të afendikoit, që "sakrifikoi" kapiralin e tij, që ui kthye 100%, por i mbetën në fund ca "thërrime" që e pasuruan; por është mirë të lexosh edhe kritikët e tyre, ç'thonë. Na, mo shejtan, se mos na ndryshon mendim. Aty mbau tek liberalja që sjell harmoni!

Përgjigjjuni