DOSSIER/ Protagonistët ’90, fletërrufeja e Pandeli Majkos drejtuar qeverisë Çarçani

Nga Luljeta Progni*

Vizita e Ramiz Alisë në New York,  më 27 shtator 1990, është moment i rëndësishëm për të kuptuar se sistemi komunist në Shqipëri po shkonte drejt fundit. Në takimet që pati në SHBA, Alia kërkoi bashkëpunim me Perëndimin, por me kusht që të mos kishte ndërhyrje në punët e brendshme të Shqipërisë nga asnjë partner ndërkombëtar. Kur u kthye nga SHBA-ja, Alia urdhëroi përgatitjen e një projektligji të ri për zgjedhjet, i cili i jepte të drejtën e kandidimit PPSH-së, Frontit Demokratik, Bashkimit të Grave, Bashkimit të Rinisë, Lidhjes së Shkrimtarëve si dhe Fontit të Bashkuar të Veteranëve.

“Projektligji për zgjedhjet, Neni 1: Zgjedhjet për deputetët e kuvendit popullor, bëhen me votim të përgjithshëm, të barabartë, të drejtpërdrejtë dhe të fshehtë në bazë të vullnetit të lirë të zgjedhësve. Çdo presion ose formë tjetër detyrimi që pengon shprehejn e lirë të vullnetit të popullit, gjatë ushtrimit të të drejtës së zgjedhjes, dënohet sipas dispozitave ligjore në fuqi. Neni2: Kanë të drejtë të marrin pjesë në zgjedhje dhe të zgjidhen deputetë në Kuvendin Popullor t ë gjithë shtetasit shqiptarë që ditën e zgjedhjeve mbushin moshën 18 vjeç. Nga e drejta e zgjedhjes përjashtohen vetëm ata shtetas, të cilëve u është hequr kjo e drejtë me vendim gjyakte për shkak se kanë kryer një vepër penale, të dënuarit me heqje lirie, të sëmurët mendorë.” (Zëri i Popullit, Tiranë, Shqipëri, 23.10.1990).

Ky projektligj ishte një hap i rëndësishëm për kohën, por mbetet një përpjekje e pastër e Ramiz Alisë për të mbajtur në këmbë sistemin, duke tentuar të përfshijë të gjitha levat e partisë në këtë lojë me demokracinë. Më pas, të tjera lëvizje që duken të kontrolluara nga sistemi, shfaqen jo vetëm në rrethe intelektualësh, por edhe studentësh. Sigurimi i Shtetit ishte në veprim dhe të dhënat që mbërrinin nuk ishin aspak optimiste për PPSH-në. Varfëria në ekstrem që kishte pllakosur vendin, ishte elementi më thelbësor që mund të shkaktonte një reagim të fortë kundër regjimit. Bazuar nga këto të dhëna, Ramiz Alia po përdorte çdo levë që kishte në dispozicion për të asimiluar çdo lëvizje që mund të dilte jashtë kontrollit, por ai nuk mund ta kishte në dorë gjithë situatën. Një shkëndijë e planifikuar  mund të precipitonte shpejt në një shpërthim fatal, i cili do të sillte fundin e regjimit. Situata ishte shumë delikate.

Po nga pritej shpërthimi? Sigurisht rinia ishte pjesa më e përshtatshme nga mund të vinte reagimi, rinia studentore. Në cilën situatë gjendej rinia shqiptare e fundviteve ’80? Sa të qartë ishin në shumicë të rinjtë për nevojën e ndryshimit të sistemit komunist? Varfëria ekstreme e Shqipërisë reflektohej dukshëm tek ata, kryesisht student ët dhe n ë m ënyr ë t ë veçant ë ata t ë konvikteve n ë qytetin studenti. Përballë nevojave që ka një i ri në universitet, familjet e tyre ishin tërësisht të pamundura për t’i plotësuar. Ata kishin nisur të informoheshin për jetën që bënte një i ri në vendet e Perëndimit dhe sigurisht kjo pati ndikim thelbësor në mbarsjen e një situatë revolte të tyre ndaj regjimit. Ata e kishin përcaktuar fajtorin e varfërisë së tyre dhe ai ishte padyshim regjimi komunist.

Në dëshmitë e secilit evidentohet fakti, se në dy vitet e fundit të sistemit komunist, por kryersisht në vitin 1990, në rrethet studentore flitej fare hapur kundër regjimit dhe drejtuesve të tij, flitej hapur kundër diktatorit Enver Hoxha. Për ta ishin thurrur vargje satirike nga studentët dhe recitoheshin shpesh edhe në mënyrë demonstrative në ambjente të ngushta, mes tyre. Kjo dëshmon një situatë të thellë pakënaqsie ndaj regjimit, e mundshme për të shpërthyer në revoltë, çdo moment. Ky informacion kishte mbërritur i saktë tek Ramiz Alia nëpërmjet Sigurimit të Shtetit. Studentët dhe kryesisht qyteti i tyre, ishin në vëmendjen e liderit komunist.

Ngjarjet që rrëzuan mitin e “dorës së hekurt” të regjimit komunist

Ishin disa ngjarje që i kishin stimuluar studentët të mundnin frikën dhe të guxonin të shkëmbenin mes tyre mendime antiregjim. Ngjarjet e rrëzimit të bustit të Stalinit në Shkodër në janar 1990, pak muaj më pas në Kavajë, ngjarja e ambasadave në 2 korrik, apo edhe largimi i Ismail Kadaresë. Pritshmëritë e tyre ishin, që regjimi të reagonte ashpër duke shkaktuar viktima. Por kjo nuk ndodhi dhe vrasja e frikës lidhej pikërisht me këtë detaj.

Sipas të rinjve të universiteteve, kundërshtia e rinisë së atyre viteve ndaj sistemit, tashmë ishte fakt. Ramiz Alia e kishte mësuar këtë herët, qysh kur kishte nisur reformat e tij për të demokratizuar, siç thoshte ai, jetën e vendit dhe për këtë kishte nisur lëvizje konkrete, të dukshme e të padukshme.

Është një moment i rëndësishëm për t’u analizuar: fundi i nëntorit 1990, pikërisht në datën 25, kur disa studentë të Inxhinierisë Mekanike, hartuan një letër të hapur drejtuar kryeministrit të kohës Adil Çarçani, ku renditeshin kritika të ashpra për qeverinë. Kryesisht ato kishin lidhje me kushtet ekonomike. Në fund të letrës, pasi ishte kërkuar të kryheshin disa reforma të cilat mund të përmirësonin situatën ekonomike, tre studentët hodhën edhe një frazë, e cila nuk dukej se mund të renditej vetëm si çështje ekonomike: “Nuk mund të bëhet xhaketë e re me copë të vjetër”, i adresohej byros ë politike.

Letra e studentëve drejtuar Adil Çarçanit

Letra e hapur u publikua nëpër dyert e universiteteve si dhe në hyrjen e Qytetit Studentit. Profesori i Inxhinierisë Mekanike, Arben Demeti, dëshmon se kishte dijeni për këtë letër, pasi sapo e kishte parë, kishte marrë kontakt me studentëte tij, dy prej të cilëve ai i njihte. Ishin Arben Taipi dhe Petrit Zeqiri, dy studentët që i kishte takuar për t’i pyetur rreth letrës. Ata të dy sollën në takim me Demetin edhe Pandeli Majkon, studenti i tretë, i cili ishte edhe kryesuesi i kësaj nisme. Majko ishte sekretar i rinisë së Fakultetit të Inxhinierisë. Kjo let ër publikohej si nj ë thirrje q ë organizata e rinis ë i drejtonte qeveris ë komuniste p ër t ë reflektuar ndaj situat ës s ë v ështir ë ekonomike n ë v ënd.

Në letër përshkruhej situata e vështirë ekonomike e vendit, natyrisht specifikohej situata e vështirë ekonomike e studentëve dhe familjeve të tyre kudo që ndodheshin. I kërkohej qeverisë që të organizohej për të përmirësuar gjendjen e vështirë ekonomike të vendit e reflektuar, sipas tyre, në gjendjen e studentëve. Pedagogogu i tyre, Arben Demeti, që i kontaktoi menjëherë ata, e rrëfen kështu këtë moment:

“Unë u entuziasmova nga kjo letër dhe mora kontakt me studentët e mi, të cilët i pyeta se kush ishte sekretar i komitetit të rinisë në fakultet. Më thanë se ishte Pandeli Majko student i Inxhinierisë Mekanike, viti i pestë. E kërkova dhe e takova. E pyeta kush e ka hartuar atë letër dhe më tha: Grupi i drejtuesve të rinisë së fakulteteve të Inxhinierisë. Më tha se ia kishin çuar së pari Adil Çarçanit, më pas e kishin afishuar. Pyeta nëse kishin sugjerime nga ndonjë jashtë fakulteteve, por m’u përgjigj se ajo ishte vetëm ideja e tyre. E pyeta nëse ishin konsultuar me ndonjë lidhur me kërkesat. Më tha sërish: Jo, janë mendimet tona. Po kjo shprehja e “xhaketave të vjetra” çfarë do të thotë? Përgjigja ishte e vakët, jo ajo që prisja. Në fakt dredhoi nga pyetja. Ajo që tha Pandi ishte poshtë nivelit të frazës së përdorur në letër. Megjithatë m’u duk shumë pozitive si nismë. E pyeta se a kishin reaguar nga qeveria. I sugjerova, që ajo që ishte shkruar për kohën ishte e rrezikshme dhe e këshillova që të masivizohej, se kështu do të ulej rreziku. Merrja kontakte të përditshme me Pandin dhe çunat e tjerë dhe iu bëja sugjerimet për lëvizjet e mëtejshme. Ju sugjeroja vazhdimisht që të mos mbeteshin të izoluar, pasi duke qenë vetëm pak njerëz, veprimi i sistemit ndaj tyre do të ishte një rrezik. Ndërkohë, kishin ardhur një grup këshilltarësh nga kryeministria, që kontaktonin me këta studentë rreth problematikës. Me sa më kujtohej grupi i punës i këshilltarëve drejtohej nga Asim Bedalli, këshilltar i kryeministrit Adil Çarçani në atë kohë. Ndërkohë iu sugjerova atyre, që të merrnin takime me studentët në auditore. Ata nisën të shkonin në auditoret e Inxhinierisë dhe shfrytëzonin pushimin dhjetë minutësh mes leksioneve dhe një çerek ore në fund, që i takonte komitetit të rinisë të fliste me studentët. Në ato takime ata publikonin idetë dhe flisnin për letrën. Mbaj mend që Pandi shkonte deri tek pluarlizmi i mendimit, porosia që ishte dhënë edhe nga Ramiz Alia në takim me intelektualët. Hapi i dytë ishte masivizimi në fakultete të tjera përveç Inxhinierisë. Ndërkohë që grupi i punës së kryeministrisë merrte përditë kontakte, unë iu sugjerova grupit të studentëve, pra Pandit, që të merrnin kontakt me drejtues të komiteteve të rinisë së gjithë fakulteteve. Takimi ishte fiksuar në datën 14 dhjetor dhe aty do të kërkohej Adil Çarçani në takim. Kjo ishte një situatë që projektohej pa ardhur momenti i 8 dhjetorit. Por situata nuk na priti. Në atë natë të 8 dhjetorit ishin edhe studentët e Inxhinierisë Elektrike dhe Mekanike” (Demeti, Arben, intervistë për autoren, Tiranë, qershor 2010).

Ndërsa një prej tre ish-studentëve, protagonist në këtë ngjarje, Arben Taipi, e vlerëson si një moment mjaft të rëndësishëm, që ndikoi në përshpejtimin e ngjarjeve drejt rrëzimit të sistemit komunist. Ai thotë, se në këtë iniciativë nuk ishin të mbështetur, apo të ndikuar nga askush.

“Guxuam dhe ju shkruam një letër, megjithëse na ishte përmendur Mali me Gropa nga njerëz të futur në mes tyre. Ishim gjithsej 13 vetë, kur u ulëm dhe shkruam kërkesat tona e aty nuk kishte as Gjinush, as Sali, as Gramoz. Ishim ne, studentët më të guximshëm të inxhinierisë, midis nesh Pandeli Majko dhe Arben Lika. Letrën e filluam pas diskutimeve të shumta dhe morëm guximin e u ulëm në një nga sallat e universitetit bashk ë me Pandeli Majkon e Petrit Zeqirin. Unë insistoja që ministri i arsimit të jepte shpjegime për gjendjen e studentëve, pasi unë vetë kisha tentuar disa herë ta kontaktoja Gjinushin dhe ai nuk pranonte të më takonte, madje jam konfrontuar fizikisht edhe me rojet që mbronin ministrin. Por, qeveria ishte e shurdhër për ne studentët” (Taipi, Arben, intervistë për autoren, korrik 2013).

Pavarësisht se si vlerësohet sot, ky moment i publikimit të kësaj letre, ka lënë gjurmë në kujtesën e shumicës së protagonistëve të dhjetorit 1990. Një prej tyre, pedagogu i estetikës, Eduard Selami, e kujton si një moment, që nuk i kishte ngjallur shpresën për ndryshim, pasi e kishte lexuar si një lëvizje brendapërbrenda sistemit. Të njëjtin këndvështrim reth këtij momenti ka edhe Besnik Mustafaj. Sidoqoftë, qeveria komuniste reagoi ndaj kësaj letre. Kryeministri Adil Çarçani u përball vetë me studentët dhe kjo ndodhi vetëm pak orë para natës së 8 dhjetorit, nata kur shpërtheu lëvizja studentore antiregjim.

*Pjesë nga libri “Pardesytë e Bardha”

Rama: Krenohemi me sjelljen ndaj minoriteteve

16:02 Politika

PD sulmon ish- mediat e saj, TV Klan dhe "Mapo"

16:10 Politika

Spartak Ngjela: Rama, një kryeministër rastësor. I ka hyrë një rruge të marrë

15:06 Politika

Vendet vakante në Gjykatën e Lartë/ Nishani vijon procedurën e emërimit të dy gjyqtarëve

14:13 Politika

Topi: Asgjë nuk është bërë për të ndëshkuar përgjegjësit për 21 Janarin dhe Gërdecin

14:07 Politika

Kuvendi miraton 5 kandidaturat për KDRTSH/ Dule-Rama replikojnë në seancë

14:01 Politika

Kuvendi miraton procedurën paraprake për përzgjedhjen e Inspektorit të Përgjithshëm të BSH

13:53 Politika

Balla: Të rihapen hetimet për abuzimet e Bashës me "Rrugën e Kombit". Adriatik Llalla të mos flejë mbi dosjet e korrupsionit

13:42 Politika

Mbajtja e 5 vjeçares në komisariat/PD: Prokuroria të nisë hetimet

13:32 Politika

Rama: Të burgosësh një fëmijë është krim, po të bësh politikë me monstruozitete çfarë është?

12:58 Politika